بارش‌های شدید در استان‌های شمالی کشور بار دیگر خطر سیلاب را به یکی از مهم‌ترین اخبار هواشناسی تبدیل کرده است.
باران‌های شدید اخیر در شمال کشور، از گیلان تا مازندران، بار دیگر منجر به آبگرفتگی و سیلاب در برخی مناطق شد. این پدیده، پرسشی اساسی را مطرح می‌کند: چگونه کشوری که با خشکسالی دست و پنجه نرم می‌کند، همزمان با سیلاب‌های مخرب مواجه می‌شود؟
بارش‌های شدید در استان‌های شمالی کشور، خطر سیلاب را به یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های هواشناسی تبدیل کرده است. در گیلان، باران و باد شدید مسافران را سرگردان کرد و در مازندران، سیل و طوفان به خانه‌های روستایی، مزارع و باغ‌ها خسارت زد. هشدارهای هواشناسی درباره تداوم بارش‌ها و احتمال سیلاب در این مناطق همچنان ادامه دارد.
این وضعیت، یک پرسش قدیمی را دوباره زنده می‌کند: چگونه کشوری که سال‌هاست با خشکسالی و کمبود منابع آب دست و پنجه نرم می‌کند، می‌تواند همزمان با سیلاب‌های شدید روبرو شود؟
پاسخ این تناقض را باید در تغییر الگوی بارش، افزایش دما و نحوه تعامل انسان با طبیعت جستجو کرد. احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، در گفتگویی به این موضوع پرداخته است.
بارش بیشتر لزوماً به معنای پایان خشکسالی نیست
وظیفه تأکید می‌کند که خشکسالی و ترسالی پدیده‌هایی هستند که در ایران سابقه داشته‌اند، اما تغییر اقلیم باعث افزایش تعداد و گستره دوره‌های خشکسالی شده است. او می‌گوید علاوه بر کاهش بارش، افزایش دما نیز نقش مهمی دارد؛ زیرا با بالا رفتن دما، تبخیر افزایش یافته و آبی که از طریق بارش وارد محیط می‌شود، سریع‌تر از دست می‌رود.
بنابراین، حتی یک بارش سنگین و سیل‌آسا نیز لزوماً به معنای جبران خشکسالی نیست. ممکن است در مدت کوتاهی حجم زیادی آب وارد منطقه‌ای شود، اما به دلیل شدت بارش، فرصت کافی برای نفوذ آن به خاک و تغذیه منابع زیرزمینی وجود نداشته باشد و بخش عمده آب به رواناب تبدیل شود.
همین پدیده می‌تواند در شمال کشور، جایی که اخیراً بارش‌های شدید رخ داده، به شکل سیلاب ظاهر شود؛ در حالی که در بخش‌های وسیعی از کشور همچنان بحران کم‌آبی پابرجاست.
چرا باران تبدیل به سیلاب می‌شود؟
وظیفه دو عامل مهم را در افزایش سیلاب‌ها در ایران مؤثر می‌داند: تغییرات شرایط جوی و دخالت‌های انسانی.
او توضیح می‌دهد که گرم‌تر شدن هوا باعث می‌شود جو بتواند رطوبت بیشتری را در خود نگه دارد. در نتیجه، وقتی شرایط برای بارش فراهم شود، این رطوبت می‌تواند به بارش‌های رگباری و شدیدتر منجر شود. از سوی دیگر، توسعه شهرها، جاده‌سازی، ویلاسازی و آسفالت کردن سطوح، نفوذپذیری زمین را کاهش داده و میزان رواناب را افزایش داده است.
به گفته وظیفه، تخریب پوشش گیاهی، چرای بی‌رویه دام و فشرده شدن خاک نیز باعث می‌شود آب باران کمتر به زمین نفوذ کند. علاوه بر این، ساخت‌وساز در مسیر رودخانه‌ها و تنگ یا مسدود کردن مسیر طبیعی جریان آب، می‌تواند آثار بارش‌های شدید را تشدید کند.
نمونه این وضعیت را می‌توان در شمال کشور مشاهده کرد؛ جایی که بارش شدید دانلود برنامه اندروید اخیر در مازندران به چندین شهرستان خسارت زده و طبق گزارش مدیریت بحران استان، خانه‌های روستایی، اراضی کشاورزی و باغ‌ها آسیب دیده‌اند. در برخی مناطق نیز برای پوشش موقت خانه‌های آسیب‌دیده از روکش‌های پلاستیکی استفاده شده است.
در گیلان نیز بارش و وزش باد شدید شب گذشته، موجب سرگردانی مسافران شد و هلال‌احمر ۱۶۴ نفر را اسکان داد.
سیل می‌آید، اما آبِ خشکسالی جبران نمی‌شود
شاید مهم‌ترین نکته این باشد که سیلاب را نباید با تأمین منابع آب یکسان دانست. وظیفه می‌گوید سال‌هاست برداشت از منابع آبی ادامه داشته و منابع آب زیرزمینی به شدت تخلیه شده‌اند. او با اشاره به آمار وزارت نیرو مبنی بر برداشت حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از منابع زیرزمینی می‌گوید حتی چند سال بارش نرمال نیز ممکن است نتواند بخش مهمی از این کسری انباشته را جبران کند.
به این ترتیب، تناقض ظاهری میان «خشکسالی» و «سیلاب» در واقع یک تناقض نیست. ممکن است در یک نقطه، در چند ساعت یا چند روز، حجم بسیار زیادی بارش دریافت شود و همزمان در نقطه‌ای دیگر، منابع آب زیرزمینی، سدها و ذخایر آبی همچنان با کسری جدی روبرو باشند.
باران شدید اگر فرصت نفوذ به زمین را پیدا نکند، می‌تواند به جای آنکه به ذخیره آب تبدیل شود، از مسیر رودخانه‌ها و رواناب‌ها خارج شده و خسارت ایجاد کند. به همین دلیل، همان آسمانی که برای ساعاتی شمال کشور را گرفتار سیلاب می‌کند، لزوماً نمی‌تواند بحران آب مناطق خشک و مرکزی ایران را حل کند.
در واقع، مسئله اصلی فقط «میزان بارش» نیست؛ بلکه زمان، شدت، مکان و نوع زمینی که بارش بر روی آن اتفاق می‌افتد نیز اهمیت دارد. تغییر اقلیم، افزایش دما، کاهش نفوذپذیری خاک و دخالت‌های انسانی، همگی باعث شده‌اند فاصله میان بارش و تأمین واقعی آب بیشتر شود؛ پدیده‌ای که سیلاب‌های اخیر شمال کشور بار دیگر آن را به نمایش گذاشته‌اند.